تبیین شاخصهای والدگری در خانواده سالم از دیدگاه نهجالبلاغه و روانشناسی تربیتی: ارائه یک الگوی تلفیقی
مجتبی فائق – محمد روشن
پژوهش حاضر با هدف تبیین جامع شاخصهای والدگری در خانواده سالم بر اساس دو منظومه فکری نهجالبلاغه و روانشناسی تربیتی انجام شده است. این مطالعه از نوع تحقیقات کیفی با رویکرد تحلیل مضمون و تطبیقی است. دادهها از طریق مطالعه عمیق متن نهجالبلاغه و منابع معتبر روانشناسی تربیتی گردآوری و با روش تحلیل محتوای استقرایی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافتهها حاکی از آن است که شاخصهای والدگری در خانواده سالم در قالب چهار مضمون اصلی سازمان مییابند:
شاخصهای شناختی-عقلی (شامل خردورزی، تفکر انتقادی، خلاقیت و حل مسئله)، شاخصهای عاطفی-روانی (شامل مهرورزی، دلبستگی ایمن، عزتبخشی و شفقت)، شاخصهای اخلاقی-رفتاری (شامل عدالت محوری، صداقت، مسئولیتپذیری و انضباط) و شاخصهای دینی-معنوی (شامل خداگرایی، آخرتاندیشی، عبادت و تذکر). این پژوهش نشان داد که بین دیدگاه امام علی(ع) در نهجالبلاغه و یافتههای روانشناسی تربیتی در زمینه والدگری همپوشانی قابل توجهی وجود دارد، اگرچه نگاه نهجالبلاغه از جامعیت و عمق بیشتری برخوردار است. الگوی پیشنهادی این تحقیق میتواند مبنای مناسبی برای برنامهریزیهای آموزشی، مشاوره خانواده و تولید محتوای تربیتی در جامعه اسلامی باشد.
واژههای کلیدی: والدگری، خانواده سالم، نهجالبلاغه، روانشناسی تربیتی، شاخصهای تربیتی، امام علی(ع)، الگوی تلفیقی.
فهرست محتوای این مطلب:
مقدمه
خانواده به عنوان رکن اساسی جامعه و نخستین نهاد تربیتی، نقش بیبدیلی در شکلگیری شخصیت و منش افراد دارد. در عصر حاضر، خانواده با چالشهای متعددی از جمله بحران هویت، تعارض نقشها و تضعیف کارکردهای تربیتی روبرو است (سانتروک، ۲۰۱۷، ص۲۳۴). در این میان، والدگری به عنوان اصلیترین وظیفه والدین، نیازمند الگوها و شاخصهای روشن و جامعی است که بتواند خانواده را در رسیدن به سلامت و تعالی یاری رساند.
روانشناسی تربیتی به عنوان علمی که به مطالعه فرآیندهای یادگیری و تربیت میپردازد، یافتههای ارزشمندی در زمینه والدگری ارائه کرده است (وولفولک، ۲۰۱۹، ص۱۸۹). از سوی دیگر، متون دینی اسلام و به ویژه نهجالبلاغه به عنوان گنجینهای از معارف ناب اسلامی، حاوی رهنمودهای عمیق تربیتی است که میتواند چراغ راه والدین در فرآیند تربیت باشد (حسینی، ۱۳۹۲، ص۱۵۶). تلفیق این دو دیدگاه میتواند الگویی کامل و همهجانبه برای والدگری در خانواده سالم ارائه دهد.
با مرور پیشینه تحقیق مشخص میشود اگرچه مطالعات متعددی در زمینه والدگری انجام شده، اما پژوهشی که به طور جامع به تبیین شاخصهای والدگری از دیدگاه نهجالبلاغه و روانشناسی تربیتی پرداخته باشد، مشاهده نمیشود. این خلأ پژوهشی، ضرورت انجام تحقیق حاضر را توجیه میکند.
سؤال اصلی این پژوهش آن است که شاخصهای والدگری در خانواده سالم از دیدگاه نهجالبلاغه و روانشناسی تربیتی کدامند و چه وجوه اشتراک و افتراقی بین این دو دیدگاه وجود دارد؟ هدف این تحقیق، استخراج و تبیین این شاخصها و ارائه الگویی جامع برای والدگری است.
روش تحقیق
این پژوهش با روش کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شده است. جامعه پژوهشی شامل کلیه متون مربوط به نهجالبلاغه (شامل خطب، نامهها و حکمتها) و منابع معتبر روانشناسی تربیتی است. روش گردآوری اطلاعات، مطالعه اسنادی و تحلیل محتوای کیفی است. برای تحلیل دادهها از روش تحلیل مضمون و تطبیقی استفاده شده است. اعتبار و پایایی دادهها از طریق بازبینی توسط متخصصان و سازی منابع تأمین شده است (دلاور، ۱۳۹۵، ص۲۴۵).
یافتههای تحقیق
بخش اول: مبانی نظری والدگری از دیدگاه روانشناسی تربیتی.
والدگری به مجموعه پیچیدهای از رفتارها،نگرشها و تعاملات اطلاق میشود که والدین برای مراقبت، پرورش و راهنمایی فرزندان خود به کار میگیرند (بامریند، ۱۹۹۱، ص۶۷). خانواده سالم نیز خانوادهای است که در آن اعضا از سلامت روانی برخوردار بوده و کارکردهای اساسی خانواده به درستی انجام میشود (اولسون، ۲۰۰۰، ص۱۵۰).
نظریههای والدگری در روانشناسی تربیتی:
- نظریه سبکهای والدگری بامریند (۱۹۹۱، ص۷۰)
- نظریه دلبستگی بالبی (۱۹۶۹، ص۴۰)
- نظریه زمینهای دارلینگ و استینبرگ (۱۹۹۳، ص۴۹۲)
- نظریه سیستمهای خانوادگی بوئن (۱۹۷۸، ص۸۰)
- نظریه یادگیری اجتماعی باندورا (۱۹۷۷، ص۹۵)
شاخصهای والدگری مؤثر از دیدگاه روانشناسی تربیتی
- ایجاد دلبستگی ایمن (آینزورث، ۱۹۷۸، ص۵۰)
- سبک والدگری مقتدرانه (بامریند، ۱۹۹۱، ص۶۸)
- ارتباط مؤثر و Listening فعال (سانتروک، ۲۰۱۷، ص۲۴۰)
- نظمدهی منطقی و متناسب (وولفولک، ۲۰۱۹، ص۱۹۵)
- استقلالدهی تدریجی (اریکسون، ۱۹۵۰، ص۶۰)
- الگوسازی مثبت (باندورا، ۱۹۷۷، ص۱۰۰)
- پاسخگویی به نیازهای عاطفی (بالبی، ۱۹۶۹، ص۴۵)
- پرورش مهارتهای تفکر (هالپرن، ۲۰۱۴، ص۱۵۰)
