اطلاعات مقاله:

• Authors: مجتبی فائق, رحیمی پور
• Publication date: 2023/9/23
• Journal: فصلنامه نگرش مدیریت راهبردی
• Volume: 1
• Issue: 3
• Pages: 114-135
• Publisher: دانشگاه عالی دفاع ملی ناشر: دانشگاه عالی دفاع ملی
• Description:

ضرورت آمادگی نظامی همگانی

آمادگی نظامی همگانی، یکی از مهمترین اصول نظامی در کشورهای مختلف است که توسط دستگاه‌های حاکمیتی مدنظر قرار گرفته است. این موضوع به‌دلیل مخاطب‌بودن آحاد جامعه اسلامی ایران در ادوار مختلف تاریخی، یکی از مهمترین دغدغه‌های قوای نظامی کشور به‌شمار می‌آمده است. به همین دلیل پرداختن به بُعد نظری موضوع و ایجاد زمینه اعتقادی لازم در اقشار مختلف، اصل مهمی است که ضرورت پژوهش در این زمینه را توجیه می‌کند.با شکل‎گیری حکومت اسلامی در کشور، پژوهش درباره آمادگی نظامی همگانی در منابع اصیل اسلامی به‌عنوان پشتوانه ایدئولوژیک و اعتقادی به‌منظور متقاعد کردن اقشار مختلف مردم ایران اسلامی، اصلی انکارناپذیر است که توسط مراجع نظامی ذی‌صلاح مدنظر قرار گرفته است.

در پژوهش کنونی که به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده، به بررسی آراء مفسران شیعه با محوریت آیه 60 سوره انفال درباره آمادگی نظامی همگانی پرداخته شده است. در آیه 60 سوره انفال، آمادگی نظامی همگانی به‌عنوان یک ضرورت مطرح شده است و آراء مفسران شیعه نیز بر وجوب این امر دلالت می کند.

مشاهده لینک

آمادگی نظامی همگانی یکی از مهمترین اصول نظامی در کشورهای مختلف است که توسط دستگاه‌های حاکمیتی مد نظر قرار گرفته است. این موضوع به دلیل مخاطب بودن آحاد جامعه اسلامی ایران در ادوار مختلف تاریخی یکی از مهمترین دغدغه‌های قوای نظامی کشور به حساب می‌آمده است. به همین دلیل پرداختن به بعد نظری موضوع و ایجاد زمینه اعتقادی لازم در اقشار مختلف اصل مهمی است که ضرورت تحقیق در اینباره را توجیه می‌نماید.

با شکل گیری حکومت اسلامی در کشور، پژوهش پیرامون آمادگی نظامی همگانی در منابع اصیل اسلامی به عنوان پشتوانه ایدئولوژیک و اعتقادی جهت متقاعد نمودن اقشار مختلف مردم ایران اسلامی، اصلی انکار ناپذیر می‌نماید که توسط مراجع نظامی ذیصلاح مد نظر قرار گرفته است.

در پژوهش حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته؛ به بررسی آراء مفسران شیعه با محوریت آیه ۶۰ سوره انفال پیرامون آمادگی نظامی همگانی پرداخته شده است.

در آیه ۶۰ سوره انفال، آمادگی نظامی همگانی به عنوان یک ضرورت مطرح شده است و آراء مفسران شیعه نیز بر وجوب این امر دلالت می‌کند.

آمادگی نظامی همگانی

امروزه ضرورت آمادگی نظامی همگانی یکی از مهمترین دغدغه‌های امنیتی کشور است. واکاوی دیدگاه‌های اصیل اسلامی درباره این موضوع هدف پژوهش حاضر بوده که به دلیل جایگاه ویژه از نظر تأثیر‌گذاری اعتقادی در جامعه لزوم تحقیق در اینباره توجیه می‌شود. لازم به ذکر است چگونگی ایجاد آمادگی اعم از مدت دوره، شکل و سیاق آن به این تحقیق مربوط نیست و نیازمند تحقیقات جامع دیگری است که بیشتر ناظر به مباحث نظامی و حکومتی است.

مهمترین پرسشی که در این پژوهش به آن پرداخته می‌شود این است که:

«آیا لزوم آمادگی نظامی همگانی در تفاسیر ذیل آیه ۶۰ سوره انفال مطرح شده است؟»

یکی از مهمترین نیازهای جوامع بشری امنیت است. امنیت پایدار و لزوم آمادگی مقابله با تهدیدات دشمنان از وظایف حکومتهاست که ضامن حفظ آرامش در جامعه است. در تعالیم اسلامی بر این نیاز بشری تأکید شده و حکومت اسلامی نیز ملزم به فراهم نمودن بستر مناسب جهت تحقق این مهم گردیده است. ابزارهای مهم جهت تأمین امنیت در جامعه دارای دو رکن انسانی و تسلیحاتی است. از این دو رکن آنچه مهم است و به مثابه روح به کالبد بی‌جان جسمانی می‌ماند، رکن انسانی است که در واقع نقش پردازش‌گر و قوای متفکر نظامی- امنیتی را برعهده دارد و علاوه بر حضور فیزیکی در چگونگی استفاده و به کارگیری تسلیحات تأثیر بسزایی دارد. تأمین و آموزش نیروی انسانی یکی از نیازهای اجتناب ناپذیر قوای نظامی است که این موضوع در قرآن و روایات مورد تأکید قرار گرفته است.

در قرآن کریم آیات متعددی درباره لزوم نظامی‌گری آمده که بیشتر ناظر به شرایط جهاد است ولی مهمترین آیه درباره ضرورت خدمت وظیفه عمومی، آیه ۶۰ سوره انفال است که ملاک این تحقیق بوده و نظرات و دیدگاه‌های گوناگون تفسیری پیرامون آن مورد مداقه قرار می‌گیرد.

در پژوهش حاضر ضرورت یعنی الزام و آمادگی هم ناظر به وجه نظامی آن است و مفردات آیه‌ی ۶۰ سوره انفال هم کاملاً تبیین گردید.

زمان نگارش و روش تفسیر

آنچه در بررسی نظرات مفسران مهم است، زمان نگارش و روشی است که مفسر اتخاذ نموده است، مقصود از روشهای تفسیری، اصلی‌ترین روشهای رایج در تفسیر قرآن است که دو روش نقلی و اجتهادی است. در روش نقلی مفسر در تفسیر هر آیه فقط به نقل آیات دیگر، روایات، اقوال و آرای صحابه پیامبر و تابعین می‌پردازد. در روش اجتهادی مفسر در تفسیر آیات بر آثار و اخبار منقول تکیه نمی‌کند بلکه برای رسیدن به مفاهیم و معارف آیات بر پایه اندیشه‌ورزی و استدلال روشمند به کار خود می‌پردازد از این رو در تحقیق حاضر تفاسیر براساس تقدیم تاریخی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

از بررسی سیر تاریخی تفاسیر شیعی به دست می‌آید که در تفاسیر اولیه یعنی از قرن ششم تا قرن چهاردهم هجری بیشتر مفسران درباره آیه ۶۰ سوره انفال به نقل اقوال و روایات در مقام تبیین و تفسیر آیه پرداخته‌اند و همانگونه که اشاره شد برخی مورد خطاب آیه را مؤمنان و برخی دیگر همه مسلمانان دانستند و وجه تمایز دیگر اینکه مقصود از «قوه» در آراء ایشان متفاوت تبیین شده بود؛ برخی این واژه را عام در نظر گرفته و مترادف با هرگونه نیرویی اعم از انسانی و تسلیحاتی دانستند و برخی دیگر معتقد بودند که این واژه فقط ناظر به ادوات و تسلیحات جنگی است. ولی از قرن چهاردهم تغییر محسوسی از نظرات مفسرینی که به نگارش تفسیر اجتهادی مبادرت نمودند دریافت می‌شود.

اکثر ایشان به دلیل بروز تنشهای منطقه‌ای که بیشتر ممالک اسلامی با آن درگیر هستند احساس خطر نموده و با برداشتی به روز از آیات الهی بر اساس نیازهای نوین جامعه اسلامی بر لزوم آمادگی نظامی چه از لحاظ ارتقای توانمندیهای انسانی در بعد آموزش همگانی و چه از لحاظ تقویت و به روز رسانی تسلیحات جنگی تأکید نموده‌اند. مفسرین شیعی معاصر این نیاز را دریافته‌اند که یکی از مهمترین ارکان قوای نظامی، نیروی انسانی است که باید نسبت به آموزشهای اولیه آنها اهتمام ورزیده شود تا در صورت پیش‌آمد جنگ همگان آمادگی دفاع از امنیت ملی خود را داشته باشند. پس از مطالب مذکور ضرورت آمادگی نظامی بر اساس آراء و نظرات مفسران شیعی تکلیفی بر عهده همگان است. و از آراء مفسرانی نظیر علامه طباطبایی (ره) ، آیت الله مکارم شیرازی و حجت الاسلام قرائتی وجوب عینی این آمادگی بر همگان به دست می‌آید.

این مقاله ارزشمند که به قلم امیر سرتیپ غلامرضا رحیمی پور و دکتر مجتبی فائق به رشته تحریر در آمده است در فصلنامه نگرش مدیریت راهبردی به چاپ رسیده است.

در مجموع خدمت سربازی از مسائلی است که پیوسته در کشور ایران مسئله روز و مورد بحث جوانان بوده و این مسئله نه در کشور ما بلکه در اکثر کشورهای دنیا مسئله است. نحوه نگرش به این موضوع، اجباری و اختیاری بودن، تخصصی و غیر تخصصی بودن و…از جمله مسائلی است که مدنظر نظامیان هر کشور قرار گرفته است.

از اینرو پژوهش در این حوزه و تبیین دیدگاه دین درباره موضوع مذکور دغدغه همه جوانان کشور است که بیش از پیش ضرورت پژوهش در این حوزه را اثبات می‌نماید.

سربازی از نگاه دین

رویکرد دین نسبت به موضوع سربازی در حوزه ایدئولوژیک، مسئله را مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد و در جهت دانش افزایی مخاطب عام و خاص تأثیر به سزایی دارد. سربازی از مقولاتی است که در کشورهای مختلف هم مورد مناقشه است از جمله در ترکیه، روسیه، چین و…، پیوسته قوای نظامی این کشورها در تلاش است تا بهترین و مناسب ترین راه حل را برای بهینه سازی و پیشبرد خدمت وظیفه عمومی یا همان سربازی ارائه دهد. لذا پرداختن به این موضوع که در بعد تأمین نیروی انسانی نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است، ضرورتی بی‌بدیل دارد.

در سیاستهای کلان کشور نیز موضوع سربازی مورد مداقه قرار می‌گیرد چرا که در بحث بودجه باید به این موضوع با دقت پرداخته شود. سربازی در کشور ما دارای مخاطراتی است که هر ساله تعدادی از جوانان در اثر فشارهای روانی متحمله دچار آسیبهای روانی شده و بعضاً اقدام به خودکشی می‌نمایند لذا همین موضوعات مکتبی در ایجاد زمینه مناسب در جوانان بسیار اثرگذار است. اینکه اصلاً چرا باید به سربازی برویم؟ چه ضرورتی دارد که در بهترین سالهای عمر به خدمت اجباری برویم؟ چه بهره‌هایی می‌توان از سربازی برد؟ و…از جمله سئوالاتی است که اگر از نظر علوم انسانی و توسط متخصصان حوزه خانواده، روانشناسی، جامعه شناسی، علوم تربیتی، حقوق و…. مورد تحلیل قرار گیرد بسیار راهگشاست و می‌تواند از بروز آسیبها و آفتهای گوناگون سربازان را مصون بدارد. پس انجام پژوهشها و تحقیقات در حوزه‌های مختلف با محوریت خدمت وظیفه عمومی و سربازی ضروری می‌نماید.

مجتبی فائق – پیشنهاداتی که از پژوهش حاضر انجام شده قابل ارائه است، عبارت است از:

• مهمترین پیشنهاد پژوهش حاضر ناظر به انجام پروژه‌هایی با محوریت بررسی جامعه شناسانه و روانشناسانه ابعاد فردی و اجتماعی آمادگی نظامی همگانی است تا زوایای گوناگون این موضوع مهم برای جوانان تبیین شود.
• موضوع بعدی که می‌تواند مد نظر پژوهشگران قرار گیرد، تبیین پیوند و نسبت آمادگی نظامی همگانی و خدمت وظیفه عمومی است که بسیار در این حوزه راهگشاست.