روابط خانوادگی و فناوری های نوین؛ مزایا و چالشها

مجتبی فائق1
1 – محقق پسادکتری پژوهشکده خانواده دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
M-faegh@sbu.ac.ir
محمد روشن(نویسنده مسئول)2
2-دانشیار و ریاست پژوهشکده خانواده دانشگاه شهید بهشتی

family relations and new technologies; Advantages and challenges
Mojtaba Faegh1
1- Postdoctoral Researcher, Family Research Institute, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
M-faegh@sbu.ac.ir
Mohammad Roshan (Corresponding Author)2
2- Associate Professor and Head of Family Research Institute of Shahid Beheshti University
m-roshan@sbu.ac.ir
Sajedeh Sarv3
3- Master’s degree in educational management, Central Tehran branch of Islamic Azad University, Tehran, Iran
S-sarv1384 @yahoo.com

Abstract
As the most fundamental social and human institution, the family plays a significant role in the formation and completion of the identity of individuals and society, and throughout history, it has had a high value and position in the education and growth of society. The rapid growth of modern communication and information technologies and the expansion of its spheres of influence in all aspects of human life, including the family, have created tremendous changes and transformations, and the family as one of the important and necessary institutions of society that plays the main and main role In the religious and divine education of children and teenagers and the society, it has been directly and indirectly affected by this new technology.

After reviewing numerous articles, about 20 articles suitable for the topic of the current research were reviewed. The results show that the role of new technologies on family relationships is significant from both negative and pathological aspects and positive and metaphorical advantages. Considering its positive role, the use of new technologies helps to increase knowledge and information, improve family communication, strengthen religious values, and strengthen family unity and cohesion, and from the pathological aspect, it can lead to results such as increasing the distance between family members, decreasing Focusing on religious values, increasing tensions and family disputes also arise in the family.
Keywords: family, new technologies, advantages and challenges.

چکیده

خانواده به عنوان بنیادی ترین نهاد اجتماعی و انسانی، در شکل گیری و تکمیل هویت افراد و جامعه نقش بسزایی دارد و در طول تاریخ، ارزش و جایگاه بالایی در تربیت و رشد افراد جامعه داشته است. رشد سریع فناوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی و گسترش حوزه های اثرگذاری آن در همه شئون زندگی انسان، از جمله حوزه خانواده، تغییر و تحولات شگرفی را پدید آورده است و خانواده به عنوان یکی از نهادهای مهم و ضروری جامعه که نقش عمده و اصلی را در تربیت دینی و الهی کودکان و نوجوانان و جامعه دارند، تحت تاثیر مستقیم و غیر مستقیم این فناوری نوین قرار گرفته است.

این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با هدف شناخت نقش فناوریهای نوین در روابط خانوادگی صورت گرفته است. پس از بررسی مقالات متعدد، حدود 20 مقاله مناسب با موضوع پژوهش حاضر ، مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان می دهد که نقش فناوری های نوین بر روابط خانوادگی از دو جنبه سلبی و آسیب شناسانه و ایجابی و مزیت انگارانه قابل توجه است. با توجه به نقش ایجابی آن، استفاده از فناوریهای نوین به افزایش دانش و اطلاعات، ارتقای ارتباطات خانوادگی، تقویت ارزشهای دینی و تقویت وحدت و انسجام خانوادگی کمک می کند و از جنبه آسیب شناختی می تواند به نتایجی چون افزایش فاصله میان اعضای خانواده، کاهش تمرکز بر ارزشهای دینی، افزایش تنش ها و اختلافات خانوادگی در خانواده نیز بوجود می آید.
واژگان کلیدی: خانواده، فناوری های نوین، مزایا و چالشها.

1- مقدمه
نهاد خانواده، هسته ای ترین نهاد و زیربنای هر اجتماعی است. به لحاظ فرهنگی ایرانیان اهمیت فوق العاده ای برای این نهاد قائل هستند و همچنین دین اسلام نیز نقش خانواده را بی بدیل می دانند. این واحد اجتماعی مبدا بروز عواطف انسانی و کانون صمیمانه ترین روابط و تعاملات بین فردی است. ارتباط پایه و اساس تشکیل تمدن ها و فرهنگ هاست. معنای ابتدایی ارتباط خانوادگی این است که بچه ها ارتباط با دیگران، تفسیر کارهای دیگران و تجربه احساسات و فعالیت های ارتباطی با دیگران را یاد بگیرند(کوئرنر، 2004).

فناوری های نوین و وسایل ارتباطی روز می تواند بر مناسبات این نهاد اجتماعی بنیادین تاثیرات زیادی داشته باشد. در واقع امروزه نقش فناوری ها در عرصه های مختلف زندگی بشر بویژه در زندگی اجتماعی انکارناپذیر بوده و دیگر گریزی از آن نیست. فناوری های نوین ارتباطی با فراهم کردن امکان پیدایش جامعه شبکه ای که افراد و جوامع را در قالب های تازه، هویت های نوین بخشیده(کاستلز، ترجمه علیقلیان و خاکباز، 1380). یکی از تغییرات عمده زندگی در دوره نوین، بدون شک فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی هستند که چهره جهان را تغییر داده اند.

این مساله شیوه ارتباط، تفکر، آموزش و … را نیز دستخوش دگرگونی کرده است. فناوری های نوین امکان برقراری ارتباط با افراد دیگر را فراهم کرده است و با در هم شکستن محدودیت های زمانی و مکانی، امکانات فوق العاده ای را برای انسان فراهم کرده اند. در واقع ظهور سریع فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات مدرن به طور اساسی نوع مهارت‌های مورد نیاز برای مشارکت موفق، برقراری ارتباط و کار در یک جامعه مدرن را تغییر داده است(گینمبز،2021).

استفاده از فناوری های نوین گرچه باعث بالا رفتن آگاهی مردم شده اند اما از طرف دیگر با خیزش در لایه های زیرین جامعه، روابط اجتماعی و خانوادگی را دستخوش تغییرات شگرفی قرار داده اند. تغییر و تحولاتی که به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در جوامع به وجود می آید، نهاد خانواده را تحت تاثیر قرار می دهد(ریترز، 2004). نقش خانواده به عنوان محیطی برای سرگرمی، امروزه به شکل های مختلف کاهش یافته است.

حتی وقتی افراد درون خانه سرگرم هستند، نوع سرگرمی آنها که مواردی مانند بازی های رایانه ای و گوش دادن به موسیقی را در بر می گیرد، ارتباطی به مناسبات خانوادگی ندارد. برای نمونه، استفاده از اینترنت باعث شده است که بودن در خانه نیز نوعی زیستن در انزوا باشد(مهدوی و ساروخانی،1395). فنآوری های رسانه ای که زمینه جهانی شدن فرهنگ و ارزش های غربی را فراهم آورده، آثار مخربی داشته اند مانند؛ تهدید ارزش ها و فرهنگ ملی، رواج فرد گرایی، تخریب روابط بین فردی و بین گروهی و سرانجام، تهدید خانواده. با ورود فناوری های مدرن، خانواده ها تحت تاثیر ارزش های آن قرار می گیرند؛

فضای امن و صمیمی خانواده با نادیده گرفتن ارزش ها و بایدها و نبایدهای دینی و اخلاقی، از بین می رود و کانون ثبات و آرامش گذشته، به فضای پر اضطراب و بی ثبات و نامناسب برای رشد و تربیت اخلاقی و دینی فرزندان تبدیل می گردد. فن آوری های رسانه ای، خانواده را به فضایی برای فعالیت های شخصی و فردی تبدیل می کنند که فردگرایی به مفهوم غربی- که از برجسته ترین خصایص و عناصر مدرنیسم است- بر آن چیره می شود. در این حالت ممکن است خانواده ارزش و جایگاه خود را از دست دهد و دچار انواع انحراف ها و ناهنجاری ها شود.
شرط پویایی و استواری خانواده، وجود روابط صحیح و پایدار میان اعضای خانواده است که همگام با این تحولات، ارزش ها و کارکردهای خانواده نیز دچار دگرگونی هایی شده است. قطعا استفاده بی ضابطه و بدون آگاهی و در نظر نگرفتن اخلاق از فناوری های نوین، می تواند این مهم را دچار مسائلی کند. با این وجود باید پذیرفت که از به کارگیری فناوری های نوین تا حدود زیادی گریزی نیست و می بایست در کنار استفاده ارزنده از این فناوری ها که مزایای زیادی هم دارند با فرهنگ سازی و آگاهی بخشی به خانواده ها، ضمن بهره گیری از آثار مثبت آن، تدابیری برای کاهش آسیب ها اندیشیده شود. خانواده ها باید با تغییرات فناورانه همگام شوند و نباید نقشی منفعل داشته باشند(کانو و میستر، 2015).

توجه به فرزندان در استفاده از این فناوری های نوین، بسیار مهم است، زیرا والدین به مسئولیت رشد و تعالی فرزندان را در یک بستر خانوادگی پویا و سالم بر عهده دارند (رومرو رویز و همکاران، 2017). خانواده ها می بایست نوع و میزان مصرف و بکارگیری این فناوری ها را در خانواده در دست بگیرند و نه با ممنوعیت و نه با آزاد گذاشتن مطلق فرزندان، بلکه با قانون گذاری و اعمال محدودیت های عادلانه بر فرزندان نظارت داشته باشند(آیلون و همکاران، 2020)

بر این اساس است که بستر خانوادگی و ایجاد روابط پویای خانوادگی نقش مهمی در حفظ اعضای خانواده از آسیب های احتمالی ناشی از بکارگیری فناوری های نوین دارد و در عین حال به کاربرد مثبت و مفید این فناوری ها کمک بیشتری می کند. والدین همچنان نقش اصلی در فرزندپروری ایفا می کنند و بر همین اساس، می توانند این حوزه را نیز مدیریت کنند(معینی فر، 1401). لذا در این پژوهش به مرور تحقیقات پیشین و بررسی نقش فناوریهای نوین بر روابط خانوادگی پرداخته می شود

مقاله روابط خانوادگی و فناوری های نوین؛ مزایا و چالشها در اولین کنفرانس بین المللی کرامت انسان در دانشگاه فردوسی مشهد به چاپ رسید.