آسیب‌شناسی اخلاقی کارگزاران حکومت دینی در نهج‌البلاغه

اطلاعات مقاله:

• Authors: شریفی, محمد, مجتبی فائق
• Publication date: 2016/11/21
• Journal: فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه
• Volume: 4
• Issue: 15
• Pages: 1-20
• Publisher: فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه
• Description:

کارگزاران هر حکومت، اعم از دینی و غیر دینی، به همان اندازه که از منصب و اختیارات و امکانات حکومتی، برخوردارند، به همان اندازه نیز در معرض انواع آفات و آسیبهایی هستند. در این مجال، عوامل آسیبزا، پیامدهای ناگوار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ناشی از آن‌ها و راهکارهای پیشگیری از آسیبها با عنایت به رویکردهای حکومت عَلوی مورد بررسی قرار گرفته است.

پژوهش حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی از میان انواع آسیب‌ها، آسیب‌های اخلاقی کارگزاران و مسؤولان حکومت دینی را با تأکید بر نهج‌البلاغه بررسی کرده است به این نتیجه رسید که: مهمترین آسیبها و آفات اخلاقی کارگزاران حکومت دینی عبارت است از: تکبر؛ دنیا‌دوستی؛ خشونت و ستمگری. عوامل مؤثر در ایجاد این آسیب‌ها عجب، ضعف شخصیت، جهل، هوای نفس و قدرت‌زدگی ناشی از به دست آوردن منصب حکومتی است. راه‌های پیشگیری و مقابله با آسیب‌های اخلاقی کارگزاران، سفارش حاکمان و مدیران ارشد به تواضع و فروتنی، زهدگرایی، مدارا و خوشرفتاری و عدالتگرایی و التزام به واجبات دینی است.

مشاهده لینک

آسیب‌های اخلاقی کارگزاران و مسؤلان حکومت دینی

این مقاله بر آن است با روش توصیفی – تحلیلی، از میان انواع آسیبها، به بررسی آسیبهای اخلاقی کارگزاران و مسؤلان حکومت دینی با تأکید بر نهج البلاغه بپردازد. در این پژوهش، عوامل آسیب­زا، پیامدهای ناگوار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ناشی از آنها و راهکارهای پیشگیری از آنها با عنایت به رویکردهای حکومت عَلوی مورد بررسی قرار گرفته است. یافته­های پژوهش، حاکی از این است که مهم­ترین آسیبها و آفات اخلاقی که کارگزاران حکومت دینی در معرض آن قرار دارند عبارتند از:

1. تکبر
2. دنیا دوستی
3. تندخویی و خشونت
4. ستمگری.

یکی از مهمترین ارکان سیاسی – اجتماعی حکومت، کارگزاران هستند که به دلیل جایگاه و نقش ویژه­ای که در حکومت دارند، به همان اندازه، در معرض آسیبهای اخلاقی بیشتری قرار دارند. از این رو، شناسایی این آسیبها، عوامل مؤثر در ایجاد آنها و راهکارهای پیشگیری و مقابله با آنها از مسائل حائز اهمیت در اندیشه‌های سیاسی معاصر است. بدون شک، آسیب پذیری کارگزاران، ضمن این­که تأثیرات منفی بر عملکرد آنها دارد؛ موجب تباهی و انحراف حکومت نیز می­‌شود.

قرار گرفتن افراد در مناصب حکومتی و در پی آن، امکانات، اختیارات، فرصتها و توانایی­هایی که به واسطه انتصاب در بخشی از حکومت، در اختیار ایشان قرار می­گیرد؛ حاکمان و کارگزاران را در معرض انواع آفت­ها و آسیب­های فراوانی قرار می­دهد. در قرآن و حدیث، به ویژه سیره­ی قولی و عملی امیرالمؤمنین (ع) ، اشارات و بلکه تصریحات بسیاری درباره عوامل آسیب­رسان به عملکرد شایسته کارگزاران حکومت اسلامی وجود دارد.

مهم‌ترین سؤالات این پژوهش از نظر مجتبی فائق

البته اینکه کارگزاران هر حکومتی در معرض خطرند، به صورت اجمالی، مورد تأیید و امری قابل قبول است؛ اما مهمترین سؤالات این پژوهش، عبارتست از اینکه:

• اولاً مهمترین آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی از نگاه امام علی (ع) در نهج البلاغه کدام است؟
• ثانیاً عوامل پیدایش این آسیبها در کارگزاران حکومت دینی، از دیدگاه نهج البلاغه چیست؟
• ثالثاً این آسیب‌های اخلاقی، چه پیامدهای ناگواری دارد؟ و درنهایت، راه‌های پیشگیری از این آسیب‌ها چیست؟ و چگونه می‌توان با آسیب‌های ایجاد شده، مقابله کرد؟

این پژوهش، با عنایت به تعالیم امام علی(ع) در نهج البلاغه، نشان می­دهد که اهمّ آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی، عبارتست از: تکبر، دنیادوستی، خشونت و ستمگری. مهمترین عوامل مؤثر در ایجاد این آسیبها شامل عجب، ضعف شخصیت، جهل، هوای نفس و قدرت‌زدگی ناشی از به دست آوردن منصب حکومتی است. همچنین، پیامدهای ناگوار آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی، بر اساس آموزه‌های حکومتی امام علی(ع) عبارت است از:

• استبداد ‌رأی
• خشم و نارضایتی مردم
• سازشکاری
• ریاست طلبی
• انحراف از حق مداری
• ذلّت و خواری و هلاکت

مهمترین راههای پیشگیری و مقابله با آسیبهای اخلاقی کارگزاران، شامل سفارش حاکمان و مدیران ارشد به تواضع و فروتنی، زهد گرایی، مدارا و خوشرفتاری و عدالت­گرایی، التزام به واجبات دینی و برخورد قاطع مسئولان با تندخویان است که در پژوهش حاضر مورد تحلیل و بررسی بیشتر قرار می‌گیرد.

آثار چاپ شده در این باره

در آثار معاصر، در کتابهای مختلفی به موضوع حکومت اسلامی و بایسته­های اخلاقی کارگزاران، پرداخته شده است؛ از جمله؛ کتابهایی با عنوان اخلاق کارگزاران حکومت اسلامی؛ نظیر «کارگزاران شایسته در اسلام» به قلم آقای سید مرتضی حسینی اصفهانی (1384) که رساله دکتری ایشان بوده و به چاپ رسیده است. کتابهایی با عنوان سیمای کارگزاران که از آن جمله می­توان به «سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع)» آقای علی اکبر ذاکری (1378) اشاره نمود که شرح مبسوطی از کارگزاران حضرت (ع) در ولایات مختلف را آورده است. کتابهایی با رویکرد ایجابی نسبت به اصول و ارزش­های حکومت اسلامی در زمینه­های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، نظامی و …. که به برخی آسیبهای اخلاقی نیز پرداخته­اند؛ نظیر «مردم سالاری دینی در نهج البلاغه» به قلم آقای علی کربلایی پازوکی (1388) که طرح دکتری وی است.

مقالاتی درباره آسیب شناسی؛ نظیر آسیبهای اخلاقی از دیدگاه نهج البلاغه؛ نوشته فاطمه دسترنج که در شماره 30 فصلنامه پژوهشهای نهج البلاغه (النهج) به چاپ رسیده است. مقاله­‌ای با عنوان «آسیب­شناسی رفتار کارگزاران حکومتی از منظر اسلام» نوشته مسعود راعی و محمد فلاح سلوکلایی که در شماره 58 مجله حکومت اسلامی چاپ شده است. بررسی این آثار، نشان می­دهد که در برخی از این آثار، تنها بایسته‌های اخلاقی کارگزاران حکومت، مورد توجه قرار گرفته است و در برخی دیگر به منابع اصیل روایی رجوع نشده است و در برخی هم عوامل آسیب­زا و راهکارهای مقابله با آسیبها مغفول مانده است.

مجتبی فائق: ضرورت تولید اثری متفاوت

تاکنون، موضوع «آسیب شناسی اخلاقی کارگزاران حکومت دینی از دیدگاه نهج البلاغه»، در یک پژوهش مستقل مورد تحقیق و بررسی قرار نگرفته  است تا مشخص شود  هر یک از کارگزاران حکومت دینی در بخشهای مختلف حاکمیت، از چه آسیبها و خطرات اخلاقی باید بپرهیزند و با چه عوامل تهدید کننده­ای مواجه خواهند بود. از این رو، این مسائل، ضرورت تحقیق در این­باره را توجیه می­نماید و می­توان گفت شناسایی این آسیبها، عوامل آسیب­رسان و در نهایت، ارائه راهکارهای پیش­گیری و مقابله با آنها هدف پژوهش حاضر است

1. مهمترین آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی که در نهج البلاغه مورد تأکید قرار گرفته، عبارتست از: تکبر، دنیادوستی، خشونت و ستمگری.
2. مهمترین عوامل مؤثر در ایجاد آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی، شامل عجب، ضعف شخصیت، جهل، هوای نفس و قدرت زدگی ناشی از به دست آوردن منصب حکومتی، حرص و طمع، کینه و دشمنی است.
3. مهمترین پیامدهای ناگوار آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی در نهج البلاغه عبارتست از: استبداد رأی، گردنکشی و زورمداری، فاصله گرفتن از مردم، خشم و نارضایتی مردم، سازشکاری، ریاست طلبی، انحراف از حق مداری، ذلّت و خواری و هلاکت.
4. اهم راههای پیشگیری و مقابله با آسیبهای اخلاقی کارگزاران حکومت دینی، عبارتند از:
   • سفارش حاکمان و مدیران ارشد به تواضع و فروتنی
   • زهد گرایی، مدارا و خوشرفتاری و عدالت گرایی
   • التزام به واجبات دینی
   • برخورد قاطع مسئولان با تندخویان
   • اصلاح نگاه کارگزاران نسبت به جایگاه حکومتی
   • الگو قرار دادن سیره انبیای الهی در زهد و ساده زیستی.

امید است با توجه به آیین زمامداری امام علی(ع) جنبه های گوناگون آسیبهای کارگزاران شناسایی شده، عوامل مؤثر و راهکارهای مناسبی برای مقابله با این آفتها در پژوهشهای مستقل و مبسوطی مورد تحقیق قرار گیرد که راهگشای حاکمان و کارگزاران حکومت اسلامی در اتخاذ رویکرد صحیح اسلامی گردد.