مجتبی فائق: بررسی آسیب‌های فردی و اجتماعی

کارگزاران حکومت از مهم‌ترین ارکان سیاسی و اجتماعی هر نظامند که با توجه به فرمایشات پیامبر (ص) و امام علی (ع) به خصوص با استفاده از کتاب نهج‌البلاغه میتوان برای شناخت آفت ها و آسیب های گوناگون و ریشه های آنها و راهکارهای حل آنها استفاده کرد.

این آسیب ها در دو دسته فردی و اجتماعی در این کتاب بررسی شده اند. منظور از آسیب های فردی، آسیب های مشترکی است که جنبه معرفتی و اخلاقی دارد ومنظور آسیب های اجتماعی، آفاتی است که در جنبه های سیاسی، اقتصادی و قضایی به سبب منزلت ویژه کارگزاران حکومت برای آنها ایجاد شده است.

همچنین به بررسی عوامل موثر در بروز آسیب ها از دو جنبه بیرونی و درونی در این کتاب پرداخته شده است.

برای تهیه‌ی این کتاب می‌توانید به این لینک مراجعه کنید.

کارگزاران حکومت به دلیل برخورداری از منصب و اختیارات و امکانات حکومتی در معرض آفات و آسیب‌هایی هستند. این آسیب‌ها بر دو گونه‌اند فردی و اجتماعی. آسیب‌های فردی که ناظر به جنبه‌های معرفتی و اخلاقی هستند تنها اختصاص به کارگزاران ندارند. در عین حال به دلیل اهمیت جایگاه و وظایف کارگزاران و لزوم دور ماندن از آثار نامطلوب این آسیب‌ها شناسایی و ارائه راهکا‌ر‌های مصون ماندن از آنها ضروری می نماید. فصل دوم این پژوهش به بررسی اهم این آسیب‌ها با تأکید بر نهج البلاغه اختصاص یافته است؛ بدین قرار:

• استبداد رأی
• سطحی‌نگری
• تفکر التقاطی
• تحجر و جمود فکری
• دنیا‌دوستی
• تکبر
• تندخویی، خشونت و ستمگری

کارگزاران؛ یکی از مهم‌ترین ارکان سیاسی و اجتماعی حکومت‌ها

آسیب‌های اجتماعی به سبب جایگاه ویژه کارگزاران در ابعاد سیاسی، اقتصادی و قضایی بروز می کند. شناخت این دسته از آسیب‌ها با رجوع به سیره زمامداری امام علی(ع) و مطالعه بیانات منقول از آن حضرت(ع) در نهج البلاغه و دیگر منابع هدف محوری فصل سوم این پژوهش بوده و مواردی چون؛ ضعف مدیریت، سازش‌کاری، سرسپردگی به دشمنان، بی‌توجهی به اصل مشورت، رشوه‌خواری، اختلاس، انحصارطلبی، اشرافی‌گری و بی‌عدالتی در قضاوت استقصاء شده و راهکارهای پیشگیری از آنها برای کارگزاران و مقابله با آنها برای حاکمان توضیح داده شده است.

یکی از مهم‌ترین ارکان سیاسی، اجتماعی حکومت کارگزاران هستند که به دلیل جایگاه ویژه در معرض آسیب‌های فراوانی قرار دارند. شناسایی این آسیب‌ها، عوامل مؤثر در ایجاد آنها و راهکارهای پیشگیری و مقابله با آنها از مسائل حائز اهمیت در اندیشه‌های سیاسی معاصر است. آسیب‌شناسی کارگزاران حکومت در نظام سیاسی اسلام در دوران پیامبر اعظم(ص) و امام علی(ع) توسط این بزرگواران مورد توجه قرار گرفته است. کتاب شریف نهج‌البلاغه به عنوان یکی از منابع اصیل اسلامی، سرشار از تعالیم عمیقی است که برای شناخت آفت‌های گوناگون، ریشه آنها و ارائه راهکارهای مناسب مقابله با آنها کاربرد فراوانی دارد.
آسیب‌های کارگزاران حکومت دارای تقسیم‌بندی‌های گوناگونی است. تقسیم‌بندی مهم و راهبردی که در تحقیق حاضر ارائه گردیده، آسیب‌ها را به دو دسته فردی و اجتماعی تقسیم می‌کند.

آسیب‌های فردی و اجتماعی

آسیب‌های فردی، همان آفات مشترکی است که جنبه‌ی معرفتی و اخلاقی دارد و آسیب‌های اجتماعی، آفاتی است که در جنبه‌های سیاسی، اقتصادی و قضایی به سبب منزلت ویژه کارگزاران حکومت برای آنها ایجاد می‌شود.

عوامل مؤثر در بروز آسیب‌ها از دو جنبه درونی و بیرونی بررسی شد. جنبه درونی ناظر به اسبابی است که ریشه آنها در وجود خود فرد است و از آن جمله می‌توان به کبر، حسد و نفاق اشاره کرد. ولی جنبه بیرونی، ناظر به عوامل خارجی و پیرامونی نظیر: تزویر، زیاده‌خواهی سردمداران جریان‌های سیاسی، اجتماعی و جهت‌گیری‌های نادرست مردم است.
برای مقابله با آفات کارگزاران راهکارهای مختلفی قابل ارائه است. ولی آنچه مهم و راهگشاست رویکرد امیرالمؤمنین علی(ع) در دوران حاکمیّت است که می‌تواند الگو و راهنمای مناسبی برای کارگزاران حکومت اسلامی ‌باشد. از این‌رو در این تحقیق راهکارهای پیشگیری و مقابله با آسیب‌های کارگزاران حکومت با عنایت به آیین زمامداری علوی(ع) ارائه می‌گردد.

• فصل اول: کلیات
• فصل دوم: آسیب‌شناسی فردی
• فصل سوم: آسیب‌شناسی اجتماعی

فصل اول

این فصل مربوط به کلیات است و به بیان موضوع، اهمیت و ضرورت تحقیق، پیشینه تحقیق، سؤالات تحقیق، فرضیه‌های تحقیق، ساختار و محدوده تحقیق و روش تحقیق می‌پردازد .

فصل دوم

این فصل مربوط به آسیب‌های فردی کارگزاران است. مقصود از آسیب‌های فردی آفت‌هایی است که همه مردم ممکن است به آن دچار شوند؛ نظیر: تکبر، دنیا‌دوستی، استبدادرأی و … که بیشتر جنبه فردی و اخلاقی دارد. البته در این فصل بیشتر آسیب‌هایی مورد بررسی قرار می‌گیرد که در عملکرد کارگزاران حکومت اثر مستقیم دارد. این فصل دارای دو بخش است:

• بخش ۱: آسیب‌های معرفتی
• بخش ۲: آسیب‌های اخلاقی

فصل سوم

این فصل مربوط به آسیب‌های اجتماعی است. مقصود از آسیب‌های اجتماعی آفت‌هایی است که تنها کارگزاران حکومت به سبب جایگاه ویژه‌ای که دارند، دچار آن می‌شوند و این آفات در ارتباط با عملکرد بیرونی کارگزاران اعم از سیاسی، اقتصادی و قضایی است که از آن جمله می‌توان به؛ ضعف مدیریت، سازش‌کاری، سرسپردگی به دشمنان، بی‌توجهی به اصل مشورت، رشوه‌خواری، اختلاس، انحصارطلبی، اشرافی‌گری و بی‌عدالتی در قضاوت اشاره کرد. این فصل سه بخش دارد:

• بخش ۱: آسیب‌های سیاسی
• بخش ۲: آسیب‌های اقتصادی
• بخش ۳: آسیب‌های قضایی

چند نکته‌ی ضروری

۱- در تحقیق حاضر موارد مذکور درباره نشانه‌های آسیب‌زای کارگزاران حکومت در فرضیه، تأیید شد ضمن آن‌که موارد دیگری شناسایی شد که عبارت است از:

• بی‌توجهی به نظرات دانشمندان
• تفسیر‌به‌رأی قانون و اصول
• پافشاری ناروا بر تصمیمات نادرست و پایبندی به سنت‌های جاهلی
• زورمداری
• تبعیض
• عدم رعایت انصاف
• سستی در ایفای وظایف
• تضعیف حق‌گرایی
• منفعت‌جویی شخصی و جناحی در گزینش همکاران و ترجیح کارها.

۲- مهم‌ترین عوامل مؤثر در بروز آسیب‌های کارگزاران حکومت نسبت به موارد مذکور در فرضیه تحقیق که تأیید شد، دامنه گسترده‌تری دارد و عبارت است از:

• جهل به مبانی و قوانین و ضوابط
• دنیا دوستی
• ضعف ایمان
• منزلت ویژه اجتماعی ناشی از کارگزاری حکومت همراه با ضعف شخصیت
• رهبران اجتماعی و سیاسی فاسد و بی‌اعتنایی مردم به عملکرد و رفتار بایسته کارگزاران که به یکی از دو منشأ درونی و بیرونی تعلق دارند.

۳-  مهم‌ترین پیامدهای سوء آسیب‌های فردی و اجتماعی کارگزاران حکومت علاوه بر موارد مذکور فرضیه که در تحقیق تأیید شد، عبارت است از:

• لغزش در تشخیص و ایفای وظایف
• تضعیف و تخریب شخصیت مخالفان
• نا‌کارآمد شدن در تدبیر عموم
• فاصله‌گرفتن از خیر‌خواهی و خیر‌خواهان
• تضییع حقوق
• ویرانی سرزمین
• و در نهایت هلاکت.

۴- اهم راهکارهای پیشگیری از آسیب‌های کارگزاران، همان موارد مذکور در فرضیه تحقیق است و علاوه بر آن موارد زیر نیز در خور ذکر است:

• سفارش مدام کارگزار به حق‌گرایی
• پرهیز از تحجر
• مدارا و عدالت‌گرایی و اصلاح دیدگاه او نسبت به جایگاه حکومتی.

مهم‌ترین راههای مقابله با آسیب‌های کارگزاران حکومت که در فرضیه تحقیق مطرح شد درستی و اثرگذاریش به استناد جهت‌گیری‌های امام علی(ع) در دوران زمامداری به تأیید رسید.

سخن پایانی

کتاب آسیب شناسی توسط انتشارات بنیاد نهج البلاغه در سال 1395 چاپ شد و با عنایت به استقبال مخاطبان به چاپ پنجم رسید. لازم به ذکر است که این اثر شایسته مزین به تقریظ مقام معظم رهبری(مدظله العالی) است که بر اهمیت این اثر دلالت می کند. این اثر که در زمره پژوهشهای دانشگاهی است به دلیل ارجاعات متقن با اقبال دانشجویان و پژوهشگران محترم مواجه شده است.

این کتاب رساله دکتری، جناب آقای دکتر مجتبی فائق است که توسط اساتید محترم آقای دکتر منصور پهلوان ریاست پژوهشکده نهج البلاغه و ریاست وقت گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشگاه تهران، حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسن طارمی راد معاونت محترم علمی دانشنامه جهان اسلام، راهنمایی و مشاوره گردید و با حضور حضرت آیت الله سید جمال دین پرور ریاست بنیاد بین المللی نهج البلاغه و نماینده ولی فقیه در بنیاد و آقای دکتر محمدرضا شاهرودی دانشیار و عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران و آقای دکتر باقری معاونت دانشکده الهیات دانشگاه تهران داوری شد و با درجه عالی دفاع گردید.