مجتبی فائق – کتاب جایگاه و نقش تفکر در تربیت کودک

فکر و اندیشیدن یا به اصطلاح فلاسفه امروزی فلسفیدن یکی از نیازهای بشر در همه مراحل عمر به ویژه دوران کودکی است و از این رو جریان‌هایی نظیر P4C (فلسفه برای کودکان) در همه ی دنیا جایگاه ویژه‌ای دارد و نهادهای آموزشی، پرورشی و فرهنگی و حتی والدین نسبت به این موضوع دغدغه مند شده‌اند.

کتاب “جایگاه و نقش تفکر در تربیت کودک” اثری شایسته در این حوزه است که محصول همفکری استاد محترم آقای دکتر محسن ایمانی ریاست دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس و دکتر مجتبی فائق است. بومی سازی و بررسی تخصصی جایگاه تفکر در تربیت کودک در این اثر پژوهشی مد نظر قرار گرفته است. مهمترین هدف این اثر دانش افزایی خانواده ها به ویژه والدین محترم است تا در سایه ی مطالعه ی آن نسبت به وظیفه خود به منظور پرورش‌ قوه عاقله فرزندان از کودکی آگاهی یافته و با گذراندن دوره های تخصصی به پویایی اندیشه در کودکان خود کمک نمایند.

آیین خردورزی

خداوند متعال، با قراردادن قوه عاقله در سرشت انسان، او را بگونه یی آفرید که فطرتا اندیشمند است. بعلاوه، بسیاری از آموزه‌های مرتبط با خردورزی را در معجزه جاویدان آخرین فرستاده اش، قرآن کریم، مورد توجه قرار داد. اندیشه و خرد از مفاهیم اساسی در دین مبین اسلام است که امامان معصوم (ع) ، حجت‌های حق بر روی زمین، نیز بر لزوم پرورش و بارور نمودن آن تأکید نموده‌اند. مقصود از آیین خردورزی، مجموعه اصولی است که برای پرورش اندیشه آدمی مورد نیاز است. این اصول، شامل روشهای صحیح آموزشی، دوره سنی مناسب جهت یادگیری، علوم مفید و سازنده و نظیر اینهاست. خردورزی با تعلیم و تربیت رابطه مستقیم دارد و بهمین دلیل در شکل گیری شخصیت فرزندان نقش کلیدی ایفا می‌کند. فرزندان نیز از عناصر سازنده نظام خانواده هستند که در ایجاد اجتماعی سالم و اثرگذار، تأثیر چشمگیری دارند. بهمین دلیل، آشنایی با آیین خردورزی فرزندان در منابع اصیل اسلامی بسیار حائز اهمیت است که باید مورد پژوهش قرار گیرد.

امتیاز اندیشه و خرد

آدمی در حس، حرکت، تغذیه و در پناهگاه زیستن و جز اینها با دیگر حیوانات مشترک است و تنها وجه امتیاز وی بر آنها برخورداری از اندیشه و خرد است. انسان در تمام امور می‌اندیشد و باندازه یک چشم بر هم زدن از تفکر فرو نمی‌ماند. ابن خلدون، پدر جامعه شناسی در مقدمه کتاب خود، العبر، عامل پدید آمدن دانش‌ها و صنایع را جنبش و حرکت اندیشه می‌داند که این حرکت ممکن است از چشم برهم زدنی نیز سریع تر اتفاق افتد. مجموعه‌ی تحولات، خلاقیت‌ها و نوآوری‌هایی که در زندگی بشر رخ می‌دهد و سبب اعتلای زندگی او می‌گردد همه در گرو تفکر است و وقتی که به زندگی بشر نگاه می‌کنیم می‌بینیم که هر لحظه در آن تغییرات نویی دیده می‌شود و به قول مولوی:

هر نفس نو می‌شود دنیا و ما
بی‌خبر از نو شدن اندر بقا

از دقت در مجموعه آموزه‌های قرآن کریم و رهنمودهای پیشوایان دینی درباره خرد و خردمندی چنین بدست می‌آید که خردورزی، جان مایه دین و دینداری و پایه اصلی جامعه آرمانی اسلام است (حشر) . منظور از خردورزی در افکندن طرحی نو و سازنده است زیرا قرآن می‌فرماید:

انه فکر و قدر فقتل کیف قدر ثم قتل کیف قدر

پس اگر حاصل اندیشه طرحی نامطلوب و مخرب و گمراه کننده باشد چنین متفکری را قرآن پذیرا نیست و درباره او کلمه «کشته باد» ! یا به زبان مرسوم «مرده باد» ! را بر صاحب چنین تفکری اطلاق می‌کند. در رابطه با هدف از بعثت انبیا، مولای متقیان علی (ع) می‌فرماید:

خداوند سبحان رسولان خود را در میان مردم فرستاد تا… سرمایه تعقل و اندیشه را که در وجودشان قرار داده شکوفا کنند

اندیشه؛ اصلی‌ترین تکیه‌گاه

به لحاظ فردی، اندیشیدن اصلی‌ترین تکیه گاه اسلام در عقاید، اخلاق و اعمال است؛ بدین معنا که از نظر آیین الهی، انسان حق ندارد آنچه را عقل می‌تواند باور کند، به صفاتی که عقل ناپسند می‌داند متصف نماید و اموری را که خرد ناشایست می‌داند انجام دهد.

هر چند که به رغم اهمیت این موضوع در طول تاریخ، انسانهای فراوانی در جهت خلاف اندیشه و عقل گام برداشته‌اند و حتی بر ضد عقلانیت داد سخن سر داده‌اند و گفته اند:

دشمن جان من است عقل من و هوش من
کاش گشاده نبود چشم من و گوش من

و نیز گفته اند:

عاقل مباش تا غم دیوانگان خوری
دیوانه باش تا غم تو عاقلان خورند

و اینکه مردمان عاقل را انسانهایی اندوهناک تلقی می‌کردند و می‌گفتند:

ز هوشیاران عالم هر که را دیدم غمی دارد
بزن بر طبل بی‌عاری که آن هم عالمی دارد

و انسان عاقل را نیز موجودی بیچاره در نظر می‌گرفتند و انسان خوشبخت را کسی می‌دانستند که از وادی عقل به دور بوده است و لذا چنین می‌گفتند:

بیچاره آن کسی که گرفتار عقل شد
خوشبخت آن که چنین آمد و چنان رفت

در مقابل باید گفت که عقل عامل اعتلای انسانهاست چرا که انسان از جنبه‌های مختلف؛ اقتصادی، سیاسی، معنوی، اجتماعی و فرهنگی برخوردار است و رشد همه این جنبه‌ها در گرو خردورزی اوست.

خرد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی

از نظر اجتماعی و نظام تشکیلاتی هم، جامعه‌ای را می‌توان آرمانی – اسلامی نامید که از خرد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نیز خرد در عبادت و معاشرت و نظایر اینها برخوردار باشد. بر این اساس وقتی سخن از جامعه موعود جهانی بمیان می‌آید، بر موضوع خرد و خردورزی تأکید فراوانی شده است و تصریح می‌گردد جامعه یی که از بالندگی و رشد عقلانی کامل برخوردار باشد جامعه موعود است (روایت ظهور که امام زمان دست بر سر همه می‌گذارد و عقل زیاد می‌شود و هم روایتی که علم اگر ۲۷ قسم باشه ۲ تای شناخته شده…. و سبب رشد علمی هم زیاد شدن عقل است پاورقی باشه) . در آموزه‌های دینی نیز بر لزوم توجه نسبت به فرزندان تأکید شده است، یکی از مسائل کلیدی در رابطه با فرزند مسئله خردورزی و چگونگی بارور نمودن اندیشه اوست که در برخی آیات هدایتگر قرآن کریم و روایات روشنگر ائمه هدی (ع) بدان پرداخته شده است.

در میان اندیشمندان غربی هم متیو لیپمن بر رشد و بالندگی فکری کودکان تاکید کرده است لذا به عنوان «فلسفه برای کودکان» (p۴c) و او بر این باور است که در فلسفه برای کودکان، تفکر نقاد) critical thinking) از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که توجه به تفکر نقاد در فرهنگ اسلامی مسبوق به سابقه است زیرا قرآن می‌فرماید:

و بشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه.

لذا برای انتخاب قول بهتر از بین اقوال گوناگون، انسان باید از تفکر نقاد و قدرت تحلیل مطلوب برخوردار باشد در همین زمینه حضرت علی (ع) می‌فرماید:

کونوا نقاد الکلام. «نقد کننده کلام باشید.

مراد از نقد

ولی مراد از نقد چیست؟

نقد به معنای جدا کردن پول خوب و بد از یکدیگر است یا جدا کردن سره از ناسره پس باید به هتگام نقد هم به جنبه‌های مثبت و هم جنبه‌های منفی امور توجه کرد و از طرف دیگر نقدها نیز باید مبتنی بر معیارباشد و لذا گفته اند: «نقدها را بود آیا که عیاری گیرند؟»

یکی از مباحث مهم مربوط به خانواده، تعلیم و تربیت عقلانی فرزندان است که بسیار حائز اهمیت بوده و در دین مبین اسلام – که نسبت به موضوعات اساسی جهت گیری خاص خود را اتخاذ نموده است- و در این راه فرامینی مقرر کرده است. از مسائل مهم مرتبط با تعلیم و تربیت، مسئله خردورزی و موارد مرتبط با آن است. برای واکاوی این مسئله لازم است با دیدگاه قرآن کریم و روایات معصومین (ع) که دو رکن اصلی از منابع اسلامی هستند، آشنا شویم. نخستین گام، پاسخ به این پرسش است که آیا در قرآن و روایات درباره خردورزی و لزوم آن مطالبی بیان شده است؟ دومین پرسش به رابطه خردورزی و تعلیم و تربیت برمی‌گردد. سومین مسئله به شناسایی مراحل تربیت از دیدگاه اسلام براساس روایات مربوط می‌شود. چهارمین سؤال این است که در رابطه با لزوم خردورزی فرزندان در قرآن و روایات چه مطالبی بیان گردیده است؟ در پایان، آیین و روشی که قرآن کریم و روایات برای خردورزی فرزندان ارائه میدهند مورد مداقه قرار می‌گیرد.

این کتاب با توجه به رویکرد تربیتی با استقبال مربیان و والدین واقع شد و با عنایت به اینکه اساتید مؤلف آقایان دکتر محسن ایمانی ریاست دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس و دکتر مجتبی فائق پژوهشگر پسادکتری خانواده دانشگاه شهید بهشتی در حوزه خانواده دارای تألیفات متعدد و تخصص هستند این اثر نکات کلیدی تربیت را بیان کرده است.

برای تهیه‌ی این کتاب می‌توانید به این لینک مراجعه کنید.