فهرست محتوای این مطلب:
اطلاعات مقاله:
- Authors: مجتبی فائق
- Publication date: 2014/9/23
- Journal: فلسفه و کودک
- Volume: 7
- Issue: 2
- Pages: 47-62
- Description:
مجتبی فائق: خلاقیت در استدلال
انسان بطور ذاتی خلاقّ است. در دنیای در حال تغییر و تحول امروزی، خلاقیت، شرط بقا و دوام زندگانی تلقی میشود. انستان با اتکا به خلاقیتهایش برای مسائل مختلف، راه حلهای سنجیده مییابد، با دگرگونیها سازگار میشود و نیازهایش را برآورده میسازد.
در آموزههای روایی و تعالیم ائمه معصوم (ع) خلاقیت بعنوان رکنی انسانی در تربیت کودک مورد توجه قرار گرفته است. مهمترین وجه خلاقیت که در روایات بر آن تاکید شده، خلاقیت در استدلال پیرامون مباحث اعتقادی و اصول دین است. ارکان خلاقیت بر مبنای تعالیم معصومین (ع) عبارتند از:
- والدین
- مربیان آموزشی کودک
- علوم مفید که خود ناظر به علوم اعتقادی و کلامی است.
شیوههای پرورش خلاقیت براساس رویکرد ائمه هدی (ع) درسه دوره نونهالی، نوجوانی و جوانی متفاوت است. در دوران نونهالی، پرورش خلاقیت از طریق داستتانها و بازیهای تامل برانگیز، در نوجوانی با مشاهده و آزمایش و در جوانی با مشورت گرفتن از فرزند صورت میپذیرد.
خلاقیت و پرورش آن در کودکان
خلاقیت یکی از مفاهیم بحث برانگیز در حوزه تربیت کودک بشمار میرود و در عصر کنونی بشدت مورد اقبال و نظر همگان قرار گرفته است. پروژه فلسفه و کودک نیز با هدف پرورش خلاقیت تفکر انتقادی و بارورساختن قدرت تفکر در کودکان طراحی گردیده است.
در آموزههای اسلامی بویژه قرآن کریم بر صفت خلاقیت خداوند متعال تاکید شده است. به تعبیر دیگر خداوند اولین خلاّق جهان است و خلاقیت او تنوع و زیبایی مسحور کننده یی در جهان ایجاد کرده است. انسان نیز بعنوان کامل ترین و عالیترین مخلوق الهی و خلیفه خداوند بر روی زمین تنها متفکر خلاّ ق در چرخه مخلوقات بشمار میآید. البته تنها بهره یی از خلاقیت الهی به او تفویض شده که اعتباری است و همه اباداعات و اختراعات او نیز به منشا خلاقیت هستی یعنی پروردگار یکتا باز میگردد.
خلاقیت در جهان فوق صنعتی امروز یکی از ابزارهای مهم دستیابی به اکتشافات اختراعات و پیشرفتهای علمی فنی و هنری محسوب میگردد و از اینروست که این توانایی در دوران کودکی بسیار مورد آموزش و حمایت قرار میگیرد.
یکی از مسائل بسیار مهم ریشه یابی جایگاه خلاقیت بعنوان رکنی اساسی در پرورش کودک از دیدگاه روایات معصومین (ع) است که باید مورد پژوهش قرار گیرد.
معنای خلاقیت
خلاقیت از ریشه «خلق» بمعنای چیزی را از عدم بوجود آوردن است (۲) . از جمله واژههای مترادف با آن «ابداع» ؛ به مفهوم ایجاد چیزی است بدون آنکه سابقه یی داشته باشد. نزد حکما خلاقیت به مفهوم ایجاد چیزی است بدون آنکه از نظر ماده و زمان سابقه داشته باشد. خلاقیت در اصطلاح به معنای زائد یک فکر رفتار یا محصول جدید است.
باعتقاد برخی از روانشناسان خلاقیت متاثر از دو توانایی عمده است؛ یکی تفکر همگرا و دیگری تفکر واگرا. تفکر همگرا که نام دیگر آن «تفکر منطقی» است تفکری محافظه کار مبتنی بر روش و قاعده و محتاط است. این تفکر با بهره گیری از تجربههای پیشین از میان آراء مختلف بیان شده یکی را برمیگزیند. در حقیقت این تفکر قادر است افکار جدید را در افکار قدیمی حل کند ولی قادر نیست الگوی جدیدی ارائه نماید و نقش آن در خلا قیت نظارت بر عملکرد تفکر واگراست.
- ویژگی تفکر واگرا که همان تفکر خلاقّ است این است که روند و خاصیت تفکر عادی و منطقی را ندارد مجذوب ناشناختهها و مجهولات میشود و خطرپذیر و شک گراست.
- تفکر خلاقّ بالاترین و عالیترین نوع تفکر است و برای مسائل راه حلهای جدید مییابد؛ آدمی با تفکر خلاق از لوازم موجود و معمول قادر به پدیدآوردن محصولی تازه است.
- برخی لغات شناسان تربیت را از ریشه «رب» دانستهاند که بر سه اصول استوار است.
اصل اول و دوم
اصل اول اصلاح کردن است. اگر به مالک و مربّیّ «رب» گفته میشود بر همین اساس است. اصل دوم همراهی و مراقبت مداوم است که با اصل نخست تناسب دارد و حالت تدریج و مداومت را در امر تربیت میرساند. اصل سوم پیوستن اضافه شدن و جمع شدن امری به امر دیگر است. این مورد نیز با دو اصل سابق تناسب داردبرخی دیگر تربیت را به مفهوم رشد و نمو از حالی به حال دیگر تا رسیدن به کمال میدانند. از بررسی تعاریف گوناگو ن تربیت مفهومی جامع بدست میآید که عبارت است از فراهم نمودن بستری جهت برانگیختن و رشد هرگونه استعداد بالقوه در یک موجود؛ به نحوی که بتواند او را بشکلی مستمر در راه رسیدن به کمال خویش یاری دهد.
دو عنصر حقیقی در تربیت
در تربیت دو عنصر حقیقی وجود دارد؛ یکای مربی و دیگری متربی
مقصود از متربّی در این پژوهش کودک است اما مربی در دورههای گوناگون سنی به افراد مختلفی اطلاق میشود. اولین و موثرترین مربیان هر کودکی والدین او هستند و در سنین نونهالی همه آموزههای تربیتی از طریق آنها به کاودک منتقل میشود. در روایات بسیاری از ائمه هُدُی (ع) بر لزوم تربیت فرزندان توسط والدین تاکید شده است؛ از جمله حضرت علی (ع) در کلامی رسا میفرمایند:
به تربیت فرزندت در کودکی همت گمار تا در بزرگسالی چشمان تو به آثار تربیتش روشن شود.
پس از این دوره کودک به مرحله ورود به عرصه آموزش آکادمیک و وارد شدن به پیش دبستانیها و مدارس ابتدایی میرسد. در این مرحله او با مربی دیگری آشنا میشود که همان معلم و آموزگار اوست و برخی موارد آموزشی را از وی فرامیگیرد. مربیان کودک در دورههای مختلف سنی لازم است شناختی شایسته از ظرفیتها و استعدادهای او کسب نمایند و اصول تربیتی را هم مدنظر قرار دهند تا در امر تربیت موفق شوند.
یکی از مهمترین ارکان تربیت کودک براساس یافتههای علمی جدید خلاقیت است که باید از سوی مربیان نسبت به شناخت عوامل موثر در ایجاد و پرورش آن تلاش شایسته یی صورت پذیرد پرسشی اساسی که درباره خلاقیت وتاثیرات آن بر تربیت کودک (مسلمان) مطرح میگردد عبارت است از:
- آیا خلاقیت بعنوان رکنی از ارکان تربیت کودک در آموزههای دین مبین اسلام بویژه روایات ائمه معصومین (ع) مورد توجه قرار گرفته است؟
- چه وجهی از خلاقیت در روایات مورد تاکید قرار گرفته است؟
- پارامترهای موثر در پرورش خلاقیت کودکان با عنایت به روایات معصومین (ع) کدامند؟
نوشتار حاضر سعی دارد در حدّ بضاعت خود به بررسی رویکرد اهل بیت (ع) درباره جایگاه خلاقیت در تربیت کودکان بپردازد.
اهمیت خلاقیت در تربیت کودک
اهمیت خلاقیت در تربیت کودک در پاسخ به پرسش نخست مبنی بر اینکه براساس کلام و سیره تربیتی ائمه هدی (ع) آیا خلاقیت از ارکان تربیت کودک بحسابها میآید؟ باید گفت: از بررسی روایات وارده پیرامون چگونگی تربیت فرزندان اینگونه بدست میآید که خلاقیت در مباحث اعتقادی و در مواجهه با فرقههای ضالّه ّ بمثانه ابزاری ضروری باید در اختیار کودکان و فرزندان جامعه اسلامی قرار گیرد تا براحتی در سنین نوجوانی تحت تاثیر عقاید فاسد و باطل این فرقههای ساختگی قرار نگیرند. زیرا پی و بنیان خلاقیت جایگاه ویژه یی در پرورش کودک و هدایت او بسوی کمال و سعادت ابدی دارد.
به کودکان خود از علوم ما، مطالبی را بیاموزید تا بیاری خداوند متعال بواسطه فراگیری آن علوم (فرقاه ضاله) مرجئه نتوانند ایشان را با آرا انحرافی خود گمراه کنند.
مهرترین روایتی که از آن میتوان لزوم پرورش خلاقیت در دوران کودکی قابل دریافت است کلام مولای متقیان علی (ع) در حدیث اربعماه (دستورالعملهای چهارصدگانه) است که میفرمایند:
علموا صبیانکم من علمنا ما ینفهم الله به لا تغلب ال مرجئه برایها
یعنی به کودکان خود از علوم ما مطالبی را بیاموزید تا بیاری خداوند متعال بواساطه فراگیری آن علوم (فرقه ضاله) مرجئه نتوانند ایشان را با آراء انحرافی خود گمراه کنند.
براساس این روایات بمنظور عدم نفوذ آراء باطل فرقههای انحرافی در جامعه اسلامی لازم است والدین فرزندان خود را از همان کودکی با علوم اعتقادی و فنون منطقی آشنا نمایند و لازمه بکارگیری بجا و دقیق این فنون منطقی و کلامی پرورش خلاقیت در کودکان بوده که خود متاثر از توانایی عمده است؛ یکی تفکر خلاق و دیگری تفکر منطقی.
به این ترتیب از دیدگاه روایات معصومین (ع) خلاقیت رکنی اساسی در تربیت کودک محسوب میشود.
مقاله جایگاه خلاقیت نوشته مجتبی فائق Mojtaba Faegh بر لزوم پرورش خلاقیت کودکان در خانواده با تأکید بر آموزههای دینی صحه میگذارد و این امر را بر اساس تعالیم دینی مورد تأکید قرار میدهد.
