اطلاعات مقاله:

• Authors: مجتبی فائق
• Publication date: 2013/9/23
• Journal: فلسفه و کودک
• Volume: 3
• Issue: 1
• Pages: 63-76
• Description: 

مجتبی فائق: آیین خردورزی فرزندان

خداوند متعال، با قراردادن قوه عاقله در سرشت انسان، او را بگونه یی آفرید که فطرتا اندیشمند است. بعلاوه، بسیاری از آموزه های مرتبط با خردورزی را در معجزه جاویدان و آخرین فرستاده اش، قرآن کریم، مورد توجه قرار داد. اندیشه و خرد از مفاهیم اساسی در دین مبین اسلام است که امامان معصوم (ع)، حجتهای حق بر روی زمین، نیز بر لزوم پرورش و بارور نمودن آن تاکید نموده اند. مقصود از آیین خردورزی، مجموعه اصولی است که برای پرورش اندیشه آدمی مورد نیاز است. این اصول، شامل روشهای صحیح آموزشی، دوره سنی مناسب جهت یادگیری، علوم مفید و سازنده و نظیر اینهاست. خردورزی با تعلیم و تربیت رابطه مستقیم دارد و بهمین دلیل در شکلگیری شخصیت فرزندان نقش کلیدی ایفا میکند. فرزندان نیز از عناصر سازنده نظام خانواده هستند که در ایجاد اجتماعی سالم و اثرگذار، تاثیر چشمگیری دارند. بهمین دلیل، آشنایی با آیین خردورزی فرزندان در منابع اصیل اسلامی بسیار حائز اهمیت است که باید مورد پژوهش قرار گیرد.

مشاهده لینک

آدمی در حس، حرکت، تغذیه و در پناهگاه زیستن و جز اینها با دیگر حیوانات مشترک است و تنها وجه امتیاز وی از آنها برخورداری از اندیشه و خرد است. انسان در تمام امور می‌اندیشد و باندازه یک چشم بر هم زدن از تفکر فرو نمی‌ماند ابن خلدون، پدر جامعه شناسی در مقدمه کتاب خود، العبر، عامل پدید آمدن دانشها و صنایع را جنبش و حرکت اندیشه می‌داند که این حرکت ممکن است از چشم برهم زدنی نیز سریعتر اتفاق افند. (۱) از دقت در مجموعه آموزه‌های قرآن کریم و رهنمودهای پیشوایان دینی درباره خرد و خردمندی چنین بدست می‌آید که خردورزی، جان مایه دین و دینداری و پایه اصلی جامعه آرمانی اسلام است. در رابطه با هدف از بعثت انبیا، مولای متقیان علی (ع) می‌فرماید: «خداوند سبحان رسولان خود را در میان مردم فرستاد تا…سرمایه تعقل و اندیشه را که در وجودشان قرار داده شکوفا کنند»

اندیشه؛ اصلی‌ترین تکیه گاه اسلام

به لحاظ فردی، اندیشیدن اصلی‌ترین تکیه گاه اسلام در عقاید، اخلاق و اعمال است؛ بدین معنا که از نظر آیین الهی، انسان حق ندارد آنچه را عقل نارس می‌تواند باور کند، به صفاتی که عقل ناپسند می‌داند متصف نماید و اموری را که خرد ناشایست می‌داند انجام دهد. از نظر اجتماعی و نظام تشکیلاتی هم، جامعهبی را می‌توان آرمانی- اسلامی نامید که از خردسیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نیز خرد در عبادت و معاشرت برخوردار باشد. بر این اساس است که وقتی سخن از جامعه موعود جهانی به میان می‌آید، پر موضوع خرد و خردورزی تأکید شده و تصریح می‌گردد جامعه یی که از بالندگی و رشد عقلانی کامل برخوردار باشد جامعه موعود است. در آموزه‌های دینی نیز بر لزوم توجه نسبت به فرزندان تأکید شده است، یکی از مسائل کلیدی در رابطه با فرزند مسئله خردورزی و چگونگی بارور نمودن اندیشه اوست که در برخی آیات هدایتگر قرآن کریم و روایات روشنگر ائمه هدی (ع) بدان پرداخته شده است.

یکی از مباحث مربوط به خانواده، تعلیم و تربیت فرزندان است که بسیار حائز اهمیت بوده و در دین مبین اسلام – که نسبت به موضوعات اساسی جهتگیری خاص خود را اتخاذ نموده است. در این را و فرامینی مقرر شده است. از مسائل مهم مرتبط با تعلیم و تربیت، مسئله خردورزی و موارد مرتبط با آن است. برای واکاوی این مسئله لازم است با دیدگاه قرآن کریم و روایات معصومین (ع) که دو رکن اصلی از منابع اسلامی هستند، آشنا شویم. نخستین گام، پاسخ به این پرسش است که آیا در قرآن و روایات پیرامون خردورزی و لزوم آن مطالبی بیان شده است؟ دومین پرسش به رابطه خردورزی و تعلیم و تربیت بر می‌گردد. سومین مسئله به شناسایی مراحل تربیت از دیدگاه اسلام براساس روایات مربوط می‌شود. چهارمین سؤال این است که در رابطه با لزوم خردورزی فرزندان در قرآن و روایات چه مطالبی بیان گردیده است؟ در پایان، آیین و روشی که قرآن کریم و روایات برای خردورزی فرزندان ارائه می‌دهند مورد تحقیق قرار می‌گیرد.

مراحل تربیت

خردورزی همان تربیت و پرورش اندیشه است. تربیت براساس نظریه‌های مختلف دارای شرایط و مراحل متفاوتی است. از نظر آموزه‌های اسلامی تربیت به دو مرحله تقسیم می‌شود؛ مرحله اول شامل ۲۱ سال اولیه عمر است که خود به سه دوره هفت ساله تقسیم می‌گردد. مرحله دوم از پایان ۲۱ سالگی تا آخر عمر است که دست کم به سه دوره بزرگسالی، دوران کمال و دوران کهولت و پیری تقسیم می‌شود.

آنچه در این تحقیق مورد نظر است همان مرحله اول تربیت، یعنی ۲۱ سال اولیه زندگانی است. این دوره را می‌توان دوره اجباری تربیت از دیدگاه اسلام دانست. تربیت در این دوران حق فرزند بوده و والدین از این نظر در پیشگاه ربوبی مسئولیت دارند. در رابطه با مراحل تربیت در این دوره زمانی، نبی اعظم (ص) می‌فرماید: فرزند، هفت سال سرور است. هفت سال برده است و هفت سال وزیر (مشاور) است. پس اگر اخلاقش را در بیست و یک سالگی پسندیدی که هیچ وگرنه بر پهلویش بزن (او را طرد کن) چرا که تو در درگاه پروردگار معذوری (و حجت را تمام کرده یی)

آیین خردورزی در حقیقت شامل اصولی است که در جهت پرورش و بارور نمودن اندیشه در فرزندان مورد نیاز میباشد. این اصول شامل علوم مفید، سنین مناسب جهت آموزش، شیوه‌های آموزش صحیح و نظیر اینهاست. روایات معصومین (ع) در برخی موارد این اصول را مورد توجه قرار داده است؛ از جمله می‌توان به نامه ۳۱ کتاب شریف نهج البلاغه اشاره نمود که وصایای سراسر حکمت امیرالمؤمنین علی (ع) به فرزندش، امام حسن مجتبی (ع) را در بردارد.

خردنامه علوی

این نامه حکیمانه را می‌توان «خردنامه علوی» نام نهاد. در زیر، فرازهایی از سفارشهای امام علی (ع) که بیانگر آیین خردورزی فرزندان است، مورد بررسی قرار می‌گیرد در بخشی از نامه، ایشان خطاب به فرزندش، مواردی در رابطه با زنده نگه داشتن، نورانی کردن و نیرومند ساختن قلب را گوشزد می‌کند. باید توجه داشت که مقصود از قلب به عقیده برخی از لغت شناسان همان عقل و خرد است، «و دل (اندیشه) خود را به موعظه زنده کن.» دومین توصیه به نقش یقین اشاره دارد: «دل (اندیشه) خود را با یقین نیرو بخش.» در حقیقت این عبارات برخی از لوازم مورد نیاز عقل برای رسیدن به کمال را بیان می‌کند: نیاز اول، موعظه و پند است. موعظه برای تذکر دادن و آشکار کردن عاقبت امور بکار رفته و خرد آدمی را به عبرت از وقایع پیش آمده دعوت می‌کند.

نیاز دوم، یقین است. یقین در مقابل شک و تردید قرار دارد. وقتی عقل انسان نسبت به امری یقین پیدا کند حقیقت آن را وجدان نموده و دیگر نسبت به آن دچار تردید نمی‌شود. بهمین دلیل یکی از ابزارهای تقویت خرد در جهان اعم از اعتقادی، کلامی، فقهی و…یقین عنوان شده است. نیاز سوم، حکمت است. همانگونه که بیان گردید، در روایات آمده است: «اندیشه فراوان در حکمت عقل را بارور می‌کند» .

در کتابهای لغت در رابطه با معنای حکمت آمده است: حکمت یک حالت و خصیصه درک و تشخیص است که شخص بوسیله آن می‌تواند حق و واقعیت را درک کند و مانع از فساد شود و کار را متقن و محکم انجام دهد. با این تفاسیر، حکمت حالت نفسانی و صفت روحی است نه شیء خارجی، بلکه شیء محکم خارجی از نتایج حکمت است. راغب اصفهانی درباره حکمت می‌گوید: «حکمت رسیدن به حق بواسطه علم و عقل است». پس مشخص می‌شود که حکمت از لوازم مورد نیاز جهت خردورزی است. در فرازی دیگر از نامه، حضرت بر لزوم آموزش علومی که مفید است، تأکید می‌کند:

«وبدان در علمی که منفعت نباشد، خیری نخواهد بود و کسی هم از علمی که آموختن آن سزاوار نیست نفعی نمی‌برد.»

حضرت در این فراز به فرزندش هشدار میدهد که برخی علوم بیفایده هستند، زیرا نمی‌توانند او را به خدا برسانند. البته مقصود از این علوم، علمهایی است که شرع مقدس از آن نهی فرموده است، مانند: جادو، پیشگویی، ستارهشناسی افسونگری و امثال آن حال که معیار مفید بودن علوم شناخته شد، حضرت برخی از علوم لازم جهت یادگیری را چنین برمیشمارند:۱. فقه و آشنایی با احکام شرعی و مقدمات آن. ۲. تاریخ: مقصود از تاریخ، علمی است که به بررسی سرگذشت پیشینیان پرداخته و عاقبت امر ایشان را بیان می‌کند. حضرت امیر (ع) آنقدر در مطالعه آثار گذشتگان عمیق شده که گویی (به بیان خود) یکی از آن شدند. . علم کلام و عقاید: یکی از علوم مورد نیاز فرزندان، علم عقاید و کلام است. همانگونه که در حدیث اربعمأه دستورالعمل چهارصدگانه) آمده است:

«به فرزندان خود مطالبی سودمند بیاموزید تا به یاری خدا، مرجئه (و گروه‌های انحرافی) نتوانند آنان را با مطالب و نظریات خود گمراه کنند و تحت تأثیر قرار دهند.»

علوم جدید

مقصود از علوم جدید، علمهایی است که در زندگی روزمره کاربرد دارند؛ از جمله می‌توان به علوم اجتماعی، تربیتی، اعتقادی، مهندسی، پزشکی و پایه و…اشاره نمود. در برخی روایات آمده است: «بهترین آموختنیها برای نوجوانان و جوانان چیزهایی است که در بزرگسالی به آن نیازمند می‌شوند.» این کلام بلیغ بر ضرورت آموزش علوم جدید دلالت می‌کند. نکته قابل توجه این است که معصومان همه نیازهای بشری را در سفارشهای خود لحاظ می‌کردند؛ بدین معنا که تنها علوم الهیات را مورد توجه قرار نداده بلکه علوم جدید را نیز مورد سفارش قرار داده‌اند.

این مقاله در فصلنامه فلسفه و کودک به چاپ رسید و جرو نخستین تألیفات دکتر مجتبی فائق در حوزه خانواده بود.