فهرست محتوای این مطلب:
مجتبی فائق – تحجر؛ آسیبی فراگیر در جهان اسلام
تحجر یکی از مهمترین آفات معرفتی است که فراگیری آن، آسیبهای بسیاری بر پیکره جهان اسلام تحمیل کرده است. این آسیب، عوامل مؤثر در بروز آن و پیامدها و ناهنجاریهای اجتماعی، سیاسی ناشی از آن در سرگذشت فرقه های خردگریز و تفکر ستیز اسلامی قابل شناسایی است.
شناخت این آسیب با عنایت به سیره معصومین(علیهم السلام) و نظرات فلاسفه اسلامی و با مطالعه آثار ایشان در اتخاذ رویکرد مناسب توسط حکومتها، نخبگان و عموم امت اسلامی کاربرد دارد و از آن، راهکارهایی برای پیشگیری و مقابله با فراگیری تحجر در جهان اسلام عاری از فلسفه بدست می آید. یکی از مهمترین آفتهای جهان اسلام تحجر و محدود نگری نسبت به آموزه های عقلانی است که در بسیاری موارد به تساهل و در نهایت کنار گذاشتن عقل و خرد در دریافت و ارائه مبانی اعتقادی منجر میشود.
این آفت در سیر تطور فرق اسلامی از ابتدا تا اکنون منشأ آسیبهای فراوان اعتقادی، اجتماعی و در مواردی سیاسی گردیده است. از جمله فرقه های متقدم اسلامی که دچار این آفت معرفتی گردیده اند؛ خوارج، مرجئه، جبریه، اهل حدیث و اشاعره هستند. وهابیت نیز در عصر حاضر بارزترین نماد این آفت معرفتی است که با جهت گیری و عملکرد نادرست خود خسارات بسیاری را بر جهان اسلام تحمیل نموده است. تحجر و محدود نگری اصلی ترین آسیب معرفتی آن دسته از فرقه های اسلامی است که منکر فلسفیدن و به کارگیری تعقل و تفکر در اثبات و دفاع از مبانی اعتقادی هستند.
مسائل پیش روی این تحقیق
شناسایی این آسیب در اتخاذ رویکرد مناسب برای پیشگیری و مقابله با ضروری است. از این رو مسائل پیش روی تحقیق با توجه به اهمیت و ضرورت تبیین این موضوع عبارتست از:
- نشانه های تحجر در جهان اسلام کدام است؟
- مهمترین عوامل مؤثر در ایجاد تحجر چیست؟
- پیامدهای ناگوار تحجر کدام است؟
- راهکارهای پیشگیری و مقابله با این آسیب معرفتی کدام است؟
در پژوهش حاضر اقدامات بایسته حاکمان، نخبگان و مردم به عنوان ارکان اجرایی راهکارهای پیشگیری و مقابله با تحجر مورد توجه قرار میگیرند.
حکومت
حکومت در این تحقیق ناظر به دو مفهوم عام و خاص است؛ مفهوم عام آن به حکومت بر جامعه اسلامی و متدینان برمیگردد گرچه حاکمان پایبندی کافی به اعتقادات دینی نداشته باشند و مفهوم خاص حکومت دینی، حکومت حاکمان و کارگزاران مقید به شرایع دینی بر جامعه اسلامی است که در دوران غیبت ولی معصوم(ع) از آن به ولایت فقیه تعبیر میشود.
برای بدست آوردن رهیافت مناسب در جهت پیشگیری و مقابله با تحجر و شناسایی اقدامات بایسته حاکمان اسلامی، لازم است به آموزه های اصیل دینی به ویژه تعالیم معصومین(علیهم السلام) رجوع شود و سنت هدایت بخش این ذوات مقدس راهنمای مسیر حکومت اسلامی قرار گیرد.
در تعالیم پیامبر(ص) و امام علی(ع) بر پرهیز از جمود فکری و لزوم برهان گرایی تأکید شده است. از جمله در کتاب شریف نهج البلاغه درباره لزوم خردورزی و حکمت جویی آمده است:
الْحِکْمَهُ ضَالَّهُ الْمُؤْمِنِ فَخُذِ الْحِکْمَهَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ – حکمت گمشده مؤمن است، بنا بر این حکمت را فرا گیر، هر چند از منافقان باشد.
پیشگیری از تحجر
مهمترین راهکار پیشگیری از تحجر با تأکید بر آیین زمامداری پیامبر اعظم(ص) و مولای متقیان(ع) ناظر به بعد نظری است زیرا جمود و تحجر از آسیبهای معرفتی است و به مسائل مربوط به بعد ادراکی، فهم، تفکر و تعقل آدمی برمیگردد و بهترین روش بازدارندگی از آن نیز منوط به شناخت و درک عمیقتر این مسائل است از اینرو سفارش حاکمان به حق گرایی و پرهیز از تحجر مهمترین رکن پیشگیری از این آسیب است؛ چنانکه حضرت علی(ع) در سفارش به خوارج آنها را از انحراف پرهیز داده و جمود و نداشتن دلیل و برهان قاطع را به ایشان گوشزد نمودند.
مهمترین اقدام بایسته حاکمان اسلامی برای مقابله با تحجر با عنایت به رویکرد حکومت علوی(ع) قاطعیت در مبارزه به متحجران است. امیرالمؤمنین(ع) پس از اعتراف خوارج به قتل عبدالله بن خباب و جسارت آنها در تهدید ایشان(ع) فرمودند:
به خدا قسم! اگر تمام اهل دنیا این گونه به قتل عبدالله اقرار کنند و من توانا باشم بر کشتن آنها، به خاطر او آنها را خواهم کشت.
ایشان(ع) در فرمانی همگانی بر لزوم جدیت در مبارزه با جریانهای متحجر – که در زمان حضرت(ع) بارزترین مصداق آن خوارج بودند – تأکید نموده، فرمودند:
أَلَا مَنْ دَعَا إِلَى هَذَا الشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ وَ لَوْ کَانَ تَحْتَ عِمَامَتِی هَذِهِ – آگاه باشید اگر کسى مردم را به این شعار (لا حکم الّا للّه)، (هیچ حکمى نیست جز حکم خدا) دعوت کرد، او را بکشید هر چند زیر عمامه من باشد.
پس قاطعیت حکومت اسلامی در مبارزه عملی با گروههای متحجر سبب جلوگیری از انحراف جامعه به جمود و تعصب گرایی میشود.
نخبگان
دومین گروه مؤثر در پیشگیری و مقابله با تحجرگرایی، خواص و نخبگان هستند. از اینرو علما، حکما، فلاسفه، دانشمندان و به طور کلی نخبگانی که از بینش و بصیرت اجتماعی-سیاسی برخوردارند باید با افشاگری و آگاهی دادن به موقع به طبقات مختلف اجتماعی درباره نفوذ عقاید انحرافی فرقه های ضاله و خواص منحرف هشدار داده و از تمایل به آنها جلوگیری نمایند. خواص با بصیرت با تبیین دقیق ابعاد گوناگون مسائل اعتقادی مردم را برای مواجهه با تعالیم اغواگر متحجران آماده میکنند.
امامان معصوم(علیهم السلام) که چراغهای هدایت و بصیرترین خواص زمان خود هستند در تعالیمشان مردم را به فراگیری علم و خردورزی دعوت نموده تا مغلوب عقاید نادرست فرقه های انحرافی نگردند و دوران آغازین این آموزش را کودکی میدانند. علاوه بر این ایشان(علیهم السلام) در مقام روشنگری مردم را از گرایش به فرقه های گمراه نهی نموده و همه آنها را لعن کردند.
معصومین(علیهم السلام) در عمل نیز به مقابله با تحجر و محدودنگری پرداختند چنانکه وقتی گروهی بر امام علی(ع) نسبت به رنگ نکردن موهایشان خرده گرفته و به سنت نبوی(ص) احتجاج کردند، حضرت(ع) این سنت گرایی متحجرانه را رد کرده و دلیل صدور این روایت را اندکی عده مسلمانان صدر اسلام دانستند؛ در حقیقت این سنت روشی برای معرفی مسلمانان وتمایز آنها از پیروان سایر ادیان بود و در زمان امام(ع) که اسلام گسترده، پابرجا و استوار شده دیگر نیازی به رعایت این سنت نیست.
علاوه بر این امام صادق(ع) در مواجهه با تحجر صوفیان نسبت به زندگی زاهدانه پیامبر(ص) و خرده گیری آنها بر نوع پوشش امام(ع)، شرایط سخت روزگار پیامبر(ص) را گوشزد نموده که فقر و تنگدستی همه را فراگرفته بود و با این برهان که آداب اسلامی معلول شرایط زمانی و مکانی است، تأکید کردند که اگر در عصری لوازم زندگی و امکانات بهره برداری از موهبتهای الهی فراهم شود سزاوارترین مردم برای بهره گیری، نیکان، مؤمنان و مسلمانان هستند نه بدکاران، منافقان و کافران و با این بیان جمود صوفیان بر مفاهیم دینی را رد کردند.
بسیاری از فلاسفه و حکمای اسلامی نیز در آثارشان بر لزوم خردگرایی و پرهیز از تحجر، تعصب و جمود تأکید نمودند از جمله صدر المتألهین در خاتمه کتاب “کسر الاصنام الجاهلیه” هدف از تألیف این اثر را برانگیختن تفکر و تأمل دانش پژوهان و خردورزانی میداند که از تحجر و تعصب به دور بوده و سعی در تکامل قوای عقلانی و معارف دینی خود دارند و در حقیقت با این بیان از تعصبات نهی و به خردورزی تشویق نموده است. حکیم محمدتقی استرآبادی نیز در شرح فصوص الحکم از تعصب گرایی نهی نموده و پیامدش را نابودی خرد، جامعه و سیاست میداند که از لحاظ فردی به انحراف و کفر می انجامد.
مردم
مهمترین رکن متأثر از جریانات متحجرانه مردم هستند که اکثریت جامعه را تشکیل میدهند از اینرو در پیشگیری و مقابله با ایجاد و توسعه تحجر و تعصب در جوامع نقش بسزایی ایفا میکنند. مردم باید پیش از گرایش به هر فرقه و گروهی در ابعاد گوناگون اعتقادی، کلامی، اجتماعی و سیاسی آگاهی و بینش کافی نسبت به اهداف، عقاید، اقدامات و رهبران آن گروه پیدا کنند تا از فروافتادن در دام فرقه های انحرافی ایمن شوند.
امام علی(ع) در سفارشی همگانی مردم را به حق گرایی و کسب معرفت از خواص و نخبگان بابصیرت و اهل حق فرمان داده، فرمودند:
فَاسْتَمِعُوا مِنْ رَبَّانِیکُمْ وَ أَحْضِرُوهُ قُلُوبَکُمْ وَ اسْتَیْقِظُوا إِنْ هَتَفَ بِکُمْ – پس حق را از دانشمند خداشناس خود بشنوید و دلهای خود را نزد او حاضر کنید و اگر بر شما فریاد زد بیدار شوید.
پس مردم باید در جهت بدست آوردن بینش صحیح نسبت به دیدگاهها، جریانات و فرقه های مختلف تلاش نموده و از گرایشهای احساسی و غیر عاقلانه پرهیز نمایند.
- یکی از مهمترین آفات جهان اسلام عاری از فلسفه، تحجر و محدودنگری است که از جمله پیامدهای ناگوار آن؛ گمراهی و سپردن زمام امور به افراد بی صلاحیت، التقاط، طغیان و انفجار عقیدتی، تفرقه، پیدایش فرقه های متعدد و نفوذ فرهنگ بیگانگان است.
- سلفی گری و پایبندی به سنتهای جاهلی، تعصب و خشونت ملازم با بی منطقی، ظاهرگرایی و برداشتهای نادرست از دین و شخصیت زدگی و تقلید کورکورانه مهمترین نشانه های متحجران است.
- مهمترین عوامل مؤثر در ایجاد و تقویت تحجرگرایی عبارتست از: جهل به اصول و ارزشها، دنیادوستی، رهبران و سردمداران متحجر که به یکی از دو منشأ درونی و بیرونی تعلق دارند.
- سه رکن اجرایی پیشگیری و مقابله با تحجر؛ حاکمان، نخبگان و مردم هستند.
سه رکن مقابله با تحجر از نگاه مجتبی فائق
- لزوم سفارش حاکمان به حق گرایی و پرهیز از تحجر مهمترین راهکار پیشگیری از تحجرگرایی و قاطعیت ایشان در مبارزه با متحجران مهمترین راهکار مقابله با آن است.
- افشاگری و آگاهی دادن خواص و نخبگان بابصیرت به مردم درباره نفوذ عقاید انحرافی فرقه های ضاله مهمترین اقدام بایسته ایشان در پیشگیری و مقابله با تحجرگرایی است.
- مهمترین اقدام بایسته مردم در مقابله با تحجر، حق گرایی، پذیرش آن و کسب معرفت از نخبگان بابصیرت و اهل حق است.
